Kısa cevap:
- Donatı: Betonarmede betonun düşük çekme dayanımını dengelemek için betonun içine yerleştirilen nervürlü çelik çubuklar. Boyuna ve enine donatı olarak ikiye ayrılır; halk arasında “demir” denir.
- Etriye: Boyuna donatıları dıştan saran kapalı halkalı enine donatı. Kesme kuvvetini karşılar, boyuna donatıyı yerinde tutar ve deprem altında betonu sarar.
- Çiroz: Etriyenin içinde, karşılıklı iki boyuna donatıyı birbirine bağlayan tek ayaklı enine donatı. Etriyeyi içeriden destekler ve boyuna donatının burkulmasını önler.
Günlük dilde çiroz kurutulmuş uskumrudur; şantiyede ise betonarme kolonun sargılanmasını sağlayan bir çubuk. Bu rehberde üç terimi resimli anlattık, TBDY 2018’in kanca, aralık ve çap kurallarını verdik ve şantiyede kullanabileceğiniz 10 maddelik bir kontrol listesi ekledik.
Donatı nedir?
Beton basınca dayanıklı, çekmeye zayıf bir malzemedir. Kiriş eğilirken alt yüzü çekilir; deprem sırasında kolonlar çekme ve kesme kuvvetlerine maruz kalır. Betonun içine yerleştirilen çelik çubuklar, yani donatı, bu çekme kuvvetlerini taşır. Beton basıncı, çelik çekmeyi karşılar ve ikisi birlikte “betonarme” olur. Halk arasında “demir” denen çubuklar mühendislik dilinde donatıdır; malzeme aslında demir değil çeliktir.
- Nervürlü donatı: Yüzeyinde nervürler bulunan, betonla aderansı yüksek çubuk. Günümüz projelerinde çoğunlukla TS 708’e uygun B420C ya da B500C sınıfı yer alır (C, yüksek süneklik demektir). Etiket ve belgeler şantiyede kontrol edilmelidir.
- Hasır çelik: Kaynaklı çelik ağ; döşeme, radye ve perdelerde kullanılır.
- Filiz: Temelden ya da alt kattan üst kata bırakılan, elemanın devamını sağlayan donatı uçları.
Boyuna donatı nedir?
Elemanın doğrultusunda uzanan ana çubuklardır: kolonda düşey, kirişte yatay yerleşir. Kolonda eksenel yükü ve eğilmeyi, kirişte eğilme momentini karşılar. Kolon kesiti büyüdükçe boyuna donatı adedi de artar; çubuklar köşelere ve kenarlara dağıtılır. Boyuna donatı tek başına yeterli değildir: çubukları yerinde tutacak ve kesme kuvvetini karşılayacak enine donatı gerekir. Enine donatının iki türü etriye ve çiroz’dur.
Etriye nedir?
Etriye, boyuna donatıları çevreleyen ve genellikle kapalı dikdörtgen ya da çember biçiminde bükülmüş enine donatıdır. Üç görevi vardır:
- Kesme kuvvetini karşılar: Eğik çatlakların açılmasını sınırlar.
- Boyuna donatıyı yerinde tutar: Çubukların yana doğru burkulmasını engeller.
- Betonu sarar (sargılama): Deprem altında kolonun çekirdek betonunun dağılmasını geciktirir ve elemanın sünek davranmasına yardım eder.
Etriye kancası kaç derece olmalı?
Deprem etkisindeki taşıyıcı elemanlarda kullanılan özel deprem etriyelerinin her iki ucunda 135 derecelik kanca yapılır (TBDY 2018 md. 7.2.8). Kancanın iç büküm çapı en az 5ϕ, uç düz boyu nervürlü çubuklarda en az 6ϕ ve en az 80 mm olmalıdır (ϕ: enine donatı çapı). 90 derecelik kancalar, beton örtüsü dağıldığında açılabildiği için sargılama sağlamaz.
Etriye aralığı kaç cm olmalı?
Etriye kolonun boyunca aynı sıklıkta değildir; uçlarda sıkı, ortada daha seyrek yerleştirilir. TBDY 2018’in kolonlar için genel sınırları şöyledir:
| Bölge | Etriye ve çiroz aralığı sınırı |
|---|---|
| Kolon sarılma bölgesi (uçlar) | En küçük kesit boyutunun 1/3’ünü, 150 mm’yi ve boyuna donatı çapının 6 katını aşamaz; 50 mm’den az olamaz |
| Kolon orta bölgesi | En küçük kesit boyutunun yarısını ve 200 mm’yi aşamaz |
| Kiriş sarılma bölgesi | Kolon yüzünden itibaren kiriş yüksekliğinin 2 katı boyunca sık etriye; ilk etriye kolon yüzünden 50 mm uzaklıkta başlar |
| Etriye kolları ve çirozlar arası yatay mesafe | Etriye çapının 25 katından fazla olamaz |
Hesap örneği (yalnızca anlatım için): 40×40 cm kolonda Ø16 boyuna donatı varsa sarılma bölgesi sınırı min(400/3 = 133 mm; 150 mm; 6×16 = 96 mm) = 96 mm çıkar; uygulamada 90 mm seçilir. Orta bölgede sınır min(200 mm; 200 mm) = 200 mm’dir; projelerde çoğunlukla daha sık, örneğin 150 mm seçilir. Gerçek değer, projenizin statik hesabından çıkar ve bu sınırlardan daha sıkı olabilir.
Etriye çapı en az kaç mm olmalı?
Kolon sarılma ve orta bölgelerinde Ø8’den küçük çaplı enine donatı kullanılmaz (TBDY 2018). Kirişlerin sarılma bölgelerinde de Ø8 altı kullanılmaz. Sarılma bölgesinin uzunluğu ise kolon serbest yüksekliğinin 1/6’sından, kesit büyük boyutunun 1,5 katından ve 500 mm’den küçük olamaz.
Çiroz nedir?
Çiroz, etriyenin içinde karşılıklı iki boyuna donatıyı birbirine bağlayan, uçlarında kanca bulunan tek ayaklı enine donatıdır. Kolon kesiti büyüdükçe yalnız dış etriye, ortadaki boyuna donatıları destekleyemez; bu durumda araya çiroz konur. Aşağıdaki şemada bir kolon kesitinde dört parçanın nasıl yerleştiği görülüyor.
Çiroz ne işe yarar?
- Boyuna donatıyı yan yönde tutar; çubukların burkulmasını önler.
- Etriye kollarının dışa doğru açılmasını engelleyerek çekirdek betonun sargılanmasına katkı sağlar.
- Etriye kolları arasındaki yatay mesafeyi yönetmelik sınırında (etriye çapının 25 katı) tutmaya yarar. Örneğin Ø10 etriyede bu mesafe 250 mm’yi geçemez.
Çirozun kancası nasıl olmalı?
Özel deprem çirozlarında da kanca kuralları etriyeye benzer: 135 derecelik kanca esastır. TBDY 2018’e göre özel deprem çirozlarında bir uçta 90 derecelik kanca yapılabilir; bu durumda kolonun ya da perdenin bir yüzünde 135 ve 90 derece kancalı çirozlar hem yatay hem düşey doğrultuda şaşırtmalı yerleştirilir.
Her kolonda çiroz olur mu?
Hayır. Çiroz ihtiyacı kesit boyutuna ve boyuna donatı dizilişine bağlıdır; sayısı ve yeri statik projede gösterilir. Şantiyede “çiroz koymasak da olur” diye karar verilmez, çünkü etriye kolları arası mesafe şartı çirozla sağlanıyor olabilir.
Donatı, boyuna donatı, etriye ve çiroz farkı
| Terim | Nedir? | Görevi | Nerede? | Kanca |
|---|---|---|---|---|
| Donatı | Betonarmede kullanılan çelik çubukların genel adı | Çekmeyi ve kesmeyi taşımak | Tüm betonarme elemanlar | — |
| Boyuna donatı | Eleman doğrultusundaki ana çubuk | Eğilme ve eksenel yük | Kolon, kiriş, perde | Genellikle yok (ankraj kancası olabilir) |
| Etriye | Boyuna donatıyı saran kapalı halka | Kesme, sargılama, çubuğu yerinde tutma | Kolon, kiriş | 135° (özel deprem etriyesi) |
| Çiroz | İki boyuna donatıyı bağlayan tek ayaklı çubuk | Etriyeyi içeriden destekleme, burkulmayı önleme | Kolon, perde uç bölgesi, gerektiğinde kiriş | 135°; bir uçta 90° olabilir (şaşırtmalı) |
Kolon uçlarında neden sık etriye var?
Deprem sırasında kolonlarda en büyük eğilme momentleri ve hasar; kolonun kirişle ve temelle birleştiği uçlarda oluşur. Bu bölgelere sarılma bölgesi denir. Beton burada ezilme riskindedir; sık etriye ve çiroz betonu sararak kolonun ani ve gevrek göçmesini engeller. Şemada uçlarda sık, ortada seyrek yerleşen etriyeler görülüyor.
Şantiyede etriye, çiroz ve donatı kontrolü: 10 maddelik liste
Beton dökülmeden önce donatı, onaylı statik projeye göre kontrol edilmelidir. Beton döküldükten sonra hata düzeltmek çok zordur. Kontrol için şantiyede şu on maddeye bakın:
- Etiket ve belge: Donatının üreticisi, sınıfı (projede yazan B420C ya da B500C) ve uygunluk belgeleri.
- Çap: Kumpasla kontrol; Ø12 ile Ø14 karışmasın.
- Boyuna donatı adedi ve çapı: Projeyle sayısal karşılaştırma.
- Etriye çapı ve aralığı: Şerit metreyle, sarılma ve orta bölge ayrımıyla.
- Sarılma bölgesi boyu: Kolon ve kiriş uçlarında sık etriyenin yeterli uzunlukta devam ettiği.
- Kancalar: Etriye ve çiroz kancalarının 135 derece ve yeterli düz uç boyunda olduğu.
- Çiroz adedi ve yeri: Projedeki sayı ve şaşırtmalı yerleşim.
- Pas payı ve distanslar: Donatı ile kalıp arasında yeterli boşluk, distans elemanlarının yerinde olduğu.
- Bindirme ve kenetlenme boyları: Ek yerlerinde projede yazan boyların uygulandığı.
- Kolon-kiriş birleşimi ve filiz: Kolon etriyelerinin temelin içinde de devam ettiği, kolon-kiriş birleşim bölgesinde etriyenin atlanmadığı.
Temel donatısı kontrolü için temel üstü vizesi ve subasman vizesi yazımıza, beton kalitesi için EBİS ve beton onayı ve beton sınıfları yazılarına bakın. Şantiye kontrolünü bizden almak isterseniz şantiye şefliği ve yapı kontrol ve teknik danışmanlık hizmetlerimiz var. Betonun sahadaki hesabı için demir-beton metrajı aracını kullanabilirsiniz.
Donatıda sık yapılan 8 hata
- Etriyeyi kolon uçlarında da seyrek atmak (sarılma bölgesini atlamak)
- 90 derece kanca yapmak ya da kancayı kısa bırakmak
- Çirozları unutmak ya da azaltmak
- Boyuna donatı çapını projeye işlemeden düşürmek
- Pas payı elemanlarını (distans) kullanmamak; donatının kalıba yaslanması
- Bindirme boyunu kısa bırakmak ya da ek yerlerini aynı kesitte toplamak
- Kolon etriyelerini temel içinde devam ettirmemek
- Donatıyı kontrol ettirmeden beton dökmek
Projede gösterilen her donatı değişikliği statik müellifine sorulmalı ve projeye işlenmelidir. Statik projede neler bulunduğunu statik proje nedir, neleri kapsar, belediyede en sık görülen eksikleri statik proje red sebepleri yazımızda anlattık.
Mevcut binada etriye ve donatı nasıl anlaşılır?
Eski bir binada donatı düzeni ancak yerinde incelemeyle öğrenilir: donatı tarama cihazı, kısmi sıyırma ve karot testi ile boyuna donatı adedi, etriye çapı ve aralığı belirlenir. Bu veriler deprem performans analizinin girdisidir. Ayrıntılar için karot testi nedir ve binamın kolonları yeterli mi yazılarına, hizmet olarak deprem performans analizi sayfamıza bakabilirsiniz. Duvarın taşıyıcı olup olmadığını merak ediyorsanız hangi duvar taşıyıcı yazımızı okuyun.
Mini şantiye sözlüğü
| Terim | Anlamı |
|---|---|
| Donatı | Betonarmede kullanılan çelik çubuk ve hasırların genel adı |
| Boyuna donatı | Elemanın doğrultusundaki ana çubuklar |
| Enine donatı | Boyuna donatıyı saran ve destekleyen etriye ve çirozlar |
| Etriye | Boyuna donatıyı saran kapalı halka |
| Çiroz | Etriyenin içinde iki boyuna donatıyı bağlayan tek ayaklı çubuk |
| Sarılma bölgesi | Kolon ve kiriş uçlarında etriyenin sıklaştırıldığı bölge |
| Filiz | Üst kata ya da elemana devam için bırakılan donatı uçları |
| Bindirme (ek boyu) | İki çubuğun yan yana geçirilerek ekleme yapıldığı uzunluk |
| Kenetlenme | Donatının betonda kayma yapmadan tutunması için gerekli boy |
| Pas payı | Donatı ile beton yüzeyi arasındaki koruyucu beton tabakası |
| Distans | Pas payını sağlamak için donatı ile kalıp arasına konan eleman |
| Hasır çelik | Kaynaklı çelik ağ; döşeme ve radyede kullanılır |
Sık sorulan sorular
Çiroz nedir, ne işe yarar?
Çiroz, etriyenin içinde karşılıklı iki boyuna donatıyı birbirine bağlayan, uçlarında kanca bulunan tek ayaklı enine donatıdır. Etriyeyi içeriden destekler, boyuna donatının burkulmasını önler ve kolon çekirdek betonunun sargılanmasına katkı sağlar. Günlük dildeki kurutulmuş balık anlamıyla ilgisi yoktur.
Etriye nedir, ne işe yarar?
Etriye, boyuna donatıları dıştan saran kapalı halkalı enine donatıdır. Kesme kuvvetini karşılar, boyuna donatıyı yerinde tutar ve deprem sırasında çekirdek betonu sararak elemanın sünek davranmasına yardım eder.
Donatı nedir, demir ile aynı şey mi?
Evet, günlük dilde “demir” denen betonarme çubuklar mühendislikte donatıdır. Kullanılan malzeme aslında demir değil, TS 708’e uygun nervürlü betonarme çeliğidir; günümüz projelerinde çoğunlukla B420C ya da B500C sınıfı yer alır.
Çiroz ile etriye arasındaki fark nedir?
Etriye boyuna donatıları çevreleyen kapalı bir halkadır; çiroz ise etriyenin içinde iki boyuna donatıyı birbirine bağlayan tek ayaklı bir çubuktur. Etriye “dış çerçeve”, çiroz “iç destek” gibi düşünülebilir; ikisi birlikte sargılamayı sağlar.
Etriye kancası kaç derece olmalı?
Deprem etkisindeki taşıyıcı elemanlarda özel deprem etriyelerinin her iki ucunda 135 derecelik kanca yapılır (TBDY 2018 md. 7.2.8). Kancanın iç büküm çapı en az 5ϕ, uç düz boyu nervürlü çubuklarda en az 6ϕ ve en az 80 mm olmalıdır; ϕ enine donatı çapıdır.
Etriye aralığı kaç cm olmalı?
Kolon sarılma bölgelerinde aralık; en küçük kesit boyutunun 1/3’ünü, 150 mm’yi ve boyuna donatı çapının 6 katını aşamaz, 50 mm’den de az olamaz. Orta bölgede sınır en küçük kesit boyutunun yarısı ve 200 mm’dir. Projenizde yazan değer esastır; hesap daha sık etriye gerektirebilir.
Etriye çapı en az kaç mm olmalı?
TBDY 2018’e göre kolon sarılma ve orta bölgelerinde 8 mm’den (Ø8) küçük çaplı enine donatı kullanılmaz. Kirişlerin sarılma bölgelerinde de Ø8 altı kullanılmaz.
Her kolonda çiroz kullanılır mı?
Hayır. Çiroz ihtiyacı kesit boyutuna ve boyuna donatı dizilişine bağlıdır. Etriye kolları ve çirozlar arasındaki yatay mesafe etriye çapının 25 katını aşamaz; bu sınır etriyeyle sağlanamıyorsa araya çiroz eklenir. Sayı ve yerleşim statik projede gösterilir.
Pas payı nedir?
Pas payı (net beton örtüsü), donatı ile beton yüzeyi arasındaki koruyucu beton tabakasıdır. Donatıyı korozyondan ve yangından korur, betonla aderansı sağlar. Kalınlığı elemana ve çevre koşuluna göre projede yazılıdır; şantiyede pas payı elemanları (distans) ile sağlanır.
İnşaatta donatı kontrolünü kim yapar?
Beton dökümünden önce donatıyı onaylı statik projeye göre şantiye şefi ve yapı denetim mühendisi kontrol eder; gerektiğinde proje müellifine danışılır. Şantiye şefliği desteği için şantiye şefliği hizmetimize ve şantiye şefliği yeni düzenleme yazımıza bakabilirsiniz.
Statik projenizin donatı detaylarını kontrol ettirin
Elinizdeki projede etriye aralığı, kanca ve çiroz detaylarını kontrol ettirmek ya da yeni bir statik proje yaptırmak için yazın.
İlgili rehberler ve hizmetler
Ali Osman Özkaya
İnşaat Mühendisi & Mimar · Özkaya Mühendislik kurucusu
Acıpayam/Denizli merkezli ofisinde statik ve mimari proje, yapı ruhsatı, deprem performans analizi, şantiye şefliği ve müteahhitlik hizmetleri veriyor; Türkiye’nin her ilinde fason statik proje hazırlıyor. TBDY 2018, TS 500 ve ÇYTHYE 2016 kapsamında ideCAD, SAP2000, Tekla Structures ve AutoCAD ile çalışıyor.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır ve TBDY 2018’in genel kurallarını özetler. Uygulamada onaylı statik projenizde yazan detaylar esastır; farklılık halinde projenin müellifine danışın.
No responses yet