Statik proje, performans analizi, güçlendirme, karot testi — bu sitede okuduğunuz her teknik konunun arkasında tek bir belge var: Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018). Binanızın nasıl hesaplandığını, hangi deprem düzeyine göre tasarlandığını ve mevcut bir yapının nasıl değerlendirileceğini bu yönetmelik belirler.
Bu yazıda TBDY 2018’in ne olduğunu, bir önceki yönetmelikten (DBYBHY 2007) hangi 8 temel noktada ayrıldığını ve bunun sizin binanız için ne anlama geldiğini anlatıyoruz.
Kısa cevap: TBDY 2018, Türkiye’de bina türü yapıların deprem etkisi altında tasarlanması ve mevcut binaların değerlendirilmesi kurallarını belirleyen yönetmeliktir. 18 Mart 2018 tarihli Resmî Gazete’de yayımlandı ve 1 Ocak 2019’da yürürlüğe girdi; yerini aldığı belge 2007 tarihli DBYBHY’dir.
En köklü değişiklik şudur: “deprem bölgesi” kavramı tamamen kaldırıldı. Artık 1., 2., 3. derece deprem bölgesi yoktur. Yerine, her parselin kendi enlem-boylam koordinatına göre haritadan okunan spektral ivme değerleri geldi. Yani deprem yükü artık ilçeye değil, arsanıza özgüdür.
2007–2018 karşılaştırması: bina sahibine ne değişti?
| Teknik konu | DBYBHY 2007 | TBDY 2018 | Bina sahibine etkisi | Resmî bölüm |
|---|---|---|---|---|
| Deprem tehlikesi | Bölge ve sabit katsayı yaklaşımı | Koordinata bağlı spektral değerler | Aynı il içindeki iki parsel farklı tasarım girdisi alabilir | TBDY Bölüm 2 |
| Deprem düzeyleri | Temel tasarım depremi ağırlıklı | DD-1, DD-2, DD-3 ve DD-4 | Kullanım ve performans hedefi daha açık eşleştirilir | Bölüm 2 özeti |
| Bina sınıfları | Bölge ve önem katsayısı | DTS ve BYS birlikte kullanılır | Sistem seçimi ve bina yüksekliği daha ayrıntılı sınırlandırılır | Bölüm 3 |
| Zemin sınıfı | Z1–Z4 | ZA–ZF; yerel zemin katsayıları | Zemin etüdü tasarım spektrumunu doğrudan etkiler | Bölüm 16 |
| Hesap yaklaşımı | Dayanım esaslı kurallar baskın | Şekildeğiştirme esaslı değerlendirme/tasarım ayrıca tanımlı | Özellikle mevcut ve özel binalarda hasar–performans hedefi daha görünürdür | Bölüm 5 ve 15 |
| Beton dayanımı | Betonarme binalarda C20/25 alt sınırı | Betonarme binalarda C25/30 alt sınırı | Yeni projede malzeme sınıfı tek başına yeterli olmasa da taban yükselmiştir | Bölüm 7 |
| Betonarme detayları | Önceki süneklik ve donatı kuralları | Perde, kolon, kiriş ve birleşim kuralları güncellendi | Uygulama kalitesi ve detay denetimi daha kritik hâle gelir | Bölüm 7 |
| Yeni yapı sistemleri | Bazıları için ayrı kapsam yoktu | Yüksek bina, yalıtımlı bina, ahşap ve hafif çelik için özel bölümler | Özel sistemlerin proje yolu doğrudan yönetmelikte tanımlanır | Bölüm 12–14 özeti |
Tarih ve zemin sınıfı neden birlikte okunmalı?
TBDY 2018 Nedir?
Tam adı Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği — Deprem Etkisi Altında Binaların Tasarımı İçin Esaslar‘dır. Kapsamı iki yönlüdür:
- Yeni binaların tasarımı: Betonarme, çelik, yığma, ahşap ve ön üretimli yapıların deprem hesabı, taşıyıcı sistem seçimi ve detay kuralları.
- Mevcut binaların değerlendirilmesi ve güçlendirilmesi: Ayrı bir bölüm (Bölüm 15) hâlinde, elinizde olan bir binanın deprem güvenliğinin nasıl ölçüleceği.
Bu ikinci başlık, mal sahiplerini doğrudan ilgilendiren kısımdır: binamın deprem performansı yeterli mi sorusunun cevabı bu bölüme göre verilir.
2007 Deprem Yönetmeliğinden 8 Temel Fark
1Deprem bölgesi kavramı kaldırıldı
DBYBHY 2007’de Türkiye dört deprem bölgesine ayrılmıştı ve etkin yer ivmesi katsayısı bölgeye göre sabitti: 1. derecede 0,40g, 2. derecede 0,30g, 3. derecede 0,20g, 4. derecede 0,10g. Aynı ilçedeki iki parsel aynı katsayıyı kullanırdı.
TBDY 2018 bu haritayı kaldırdı. Yerine Türkiye Deprem Tehlike Haritası (TDTH) geldi. Artık binanın enlem-boylam koordinatı girilir ve o noktaya özgü kısa periyot (SS) ile 1,0 saniye periyot (S1) harita spektral ivme katsayıları okunur. Fay hattına 500 m mesafedeki bir parselle 5 km mesafedeki parsel artık aynı yükü almaz.
2Tek deprem yerine dört deprem yer hareketi düzeyi
Eski yönetmelik pratikte tek bir tasarım depremi üzerinden çalışıyordu. TBDY 2018 dört farklı düzey tanımlar:
| Düzey | 50 yılda aşılma olasılığı | Tekrarlanma periyodu | Anlamı |
|---|---|---|---|
| DD-1 | %2 | 2.475 yıl | En büyük (çok seyrek) deprem |
| DD-2 | %10 | 475 yıl | Standart tasarım depremi |
| DD-3 | %50 | 72 yıl | Sık deprem |
| DD-4 | %68 | 43 yıl | Servis depremi |
Bu, “bina depreme dayanıklı mı?” sorusunun tek cevaplı olmaktan çıkması demektir. Artık soru şu hâle gelir: hangi deprem düzeyinde, hangi performans hedefi?
3Deprem Tasarım Sınıfı (DTS) ve Bina Yükseklik Sınıfı (BYS)
2007’de taşıyıcı sistem sınırlamaları deprem bölgesi ve bina önem katsayısına bağlıydı. TBDY 2018 iki yeni kavram getirdi: binanın kullanım amacı ve konumundaki deprem tehlikesine göre belirlenen Deprem Tasarım Sınıfı (DTS) ve yüksekliğine göre belirlenen Bina Yükseklik Sınıfı (BYS 1–8).
Bu ikisi birlikte, hangi taşıyıcı sistemi kullanabileceğinizi belirler. Örneğin deprem tehlikesi yüksek bölgedeki kritik yapılarda süneklik düzeyi karma sistemlere izin verilmez; perdesiz çerçeve sistemler ise ancak belirli yükseklik sınıflarında kullanılabilir.
4Zemin sınıfları Z1–Z4 yerine ZA–ZF
Eski yönetmeliğin Z1–Z4 zemin grupları yerine, uluslararası uygulamayla uyumlu ZA, ZB, ZC, ZD, ZE, ZF sınıfları geldi. Sınıflandırma büyük ölçüde üst 30 metrenin ortalama kayma dalgası hızına (VS30) dayanır ve yerel zemin etki katsayıları (FS, F1) devreye girer.
Pratik sonuç: zemin etüdü artık formalite değil, tasarım girdisidir. Zayıf zeminde (ZD, ZE) aynı bina, sağlam zemine göre belirgin biçimde daha büyük deprem yükü alır. Bu yüzden zemin etüdü raporunun kalitesi doğrudan projenin doğruluğunu belirler.
5Şekildeğiştirmeye göre değerlendirme (performansa dayalı tasarım)
2007’de hâkim yaklaşım dayanım kontrolüydü: elemanın kapasitesi, gelen kuvveti karşılıyor mu? TBDY 2018 buna ek olarak şekildeğiştirmeye göre değerlendirme yöntemini merkeze aldı — elemanın ne kadar kuvvet taşıdığı kadar, kırılmadan ne kadar biçim değiştirebildiği de ölçülür.
Bunun sonucu, performans düzeylerinin (Sınırlı Hasar, Kontrollü Hasar, Göçme Öncesi) daha gerçekçi ama daha zorlayıcı tanımlanmasıdır. Akademik karşılaştırmalar, 2007’ye göre yeterli çıkan bazı binaların TBDY 2018 ölçütleriyle yetersiz çıkabildiğini gösteriyor. Bu, mevcut binalarda kolon kapasitesi değerlendirmesinin neden farklı sonuç verebildiğini açıklar.
6Malzeme alt sınırları yükseltildi
En somut ve en kolay denetlenebilir değişiklik budur:
- En düşük beton sınıfı C20/25’ten C25/30’a çıkarıldı.
- Ön üretimli (prefabrik) betonarme elemanlarda alt sınır C30/37‘dir.
- Kullanılabilir beton aralığı C25 – C80 olarak sınırlandırıldı.
Ayrıntılar için beton sınıfları C25, C30, C35 yazımıza bakabilirsiniz.
7Betonarme detay kuralları sıkılaştı
Yönetmelik, elemanların yalnızca boyutunu değil davranışını da güvenceye almak için detay kurallarını sertleştirdi. Öne çıkanlar:
- Perde tanımı değişti: Bir elemanın perde sayılması için gereken “plandaki uzun kenar / kalınlık” oranı 7’den 6‘ya indirildi. Perdenin ne olduğu ve neden kesilemeyeceği için perde duvar nedir yazımıza bakın.
- Kolon ve kirişlerde etriye sıklaştırma bölgeleri, çiroz sayıları ve bindirme (filiz) boyları yeniden tanımlandı — bkz. donatı detayları.
- En küçük kesit boyutları ve döşeme sistemlerine ilişkin sınırlar getirildi; kirişsiz (asmolen, mantar) döşemelerin kullanım alanı belirgin biçimde daraldı.
8Yeni bölümler: yüksek binalar, sismik izolasyon, ahşap ve yığma
TBDY 2018, 2007’de bulunmayan başlıklara ayrı bölümler ayırdı: yüksek binaların tasarımı, deprem yalıtımlı (sismik izolasyonlu) binalar, ahşap binalar ve genişletilmiş yığma bina kuralları. Mevcut binaların değerlendirilmesi de bağımsız bir bölüm hâline getirildi.
Bu, yönetmeliğin kapsamının konut ve iş yeri betonarmesinin ötesine geçtiği anlamına gelir.
Bu Benim Binamı Nasıl Etkiler?
Belirleyici tarih 1 Ocak 2019‘dur.
- Ruhsatı 2019 ve sonrasında alınmış binalar TBDY 2018’e göre tasarlandı. Bu, daha yüksek beton sınıfı, daha sıkı donatı detayı ve parsele özgü deprem yükü demektir.
- 2007–2018 arası binalar DBYBHY 2007’ye göre yapıldı. Mutlaka yetersiz oldukları anlamına gelmez; ancak bugünkü ölçütlerle değerlendirildiklerinde farklı sonuç çıkabilir.
- Daha eski binalar incelemede önceliklendirilebilir; ancak yalnız yapım yılıyla “riskli” kararı verilemez. Proje, malzeme, zemin, uygulama ve sonradan yapılan müdahaleler birlikte değerlendirilir.
Mevcut bir binanın TBDY 2018’e göre durumunu öğrenmek isteyenler için sıra şudur: röleve ve proje temini → karot testiyle beton dayanımı ve donatı tespiti → zemin verisinin gözden geçirilmesi → performans analizi. Sonuç yetersizse güçlendirme seçenekleri değerlendirilir.
Uygulamada: TBDY 2018 kurallarının belediye ve yapı denetim incelemesinde en çok hangi noktalarda takıldığını statik proje red sebepleri yazımızda maddeler hâlinde anlattık.
Sıkça Sorulan Sorular
TBDY 2018 nedir?
Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği’nin kısaltmasıdır. Bina türü yapıların deprem etkisi altında tasarlanması ve mevcut binaların değerlendirilip güçlendirilmesi kurallarını belirler. 18 Mart 2018’de Resmî Gazete’de yayımlandı, 1 Ocak 2019’da yürürlüğe girdi ve 2007 tarihli DBYBHY’nin yerini aldı.
TBDY 2018 ne zaman yürürlüğe girdi?
1 Ocak 2019 tarihinde yürürlüğe girdi. Bu tarihten sonra ruhsat alan binalar TBDY 2018’e göre tasarlanmak zorundadır.
Deprem bölgesi kavramı kalktı mı?
Evet. TBDY 2018 ile 1., 2., 3. ve 4. derece deprem bölgesi ayrımı kaldırıldı. Yerine Türkiye Deprem Tehlike Haritası geldi; deprem yükü artık binanın enlem-boylam koordinatına göre okunan spektral ivme değerlerinden hesaplanır. Aynı ilçedeki iki parsel farklı yük alabilir.
2019 öncesi yapılan binam yönetmeliğe aykırı mı?
Hayır. Binalar ruhsat aldıkları tarihte yürürlükte olan mevzuata göre değerlendirilir; yeni yönetmelik eski yapıları geriye dönük olarak aykırı hale getirmez. Ancak yasal uygunluk ile deprem güvenliği farklı şeylerdir. Binanızın bugünkü deprem talebini karşılayıp karşılamadığı ancak performans analiziyle anlaşılır.
TBDY 2018’e göre en düşük beton sınıfı nedir?
Betonarme binalarda C25/30, ön üretimli (prefabrik) betonarme elemanlarda C30/37’dir. Bir önceki yönetmelikte alt sınır C20/25 idi. Kullanılabilir aralık C25 ila C80’dir.
Zemin sınıfı neden bu kadar önemli hale geldi?
TBDY 2018’de zemin sınıfları ZA-ZF olarak yeniden tanımlandı ve yerel zemin etki katsayıları doğrudan tasarım spektrumuna giriyor. Zayıf zeminde aynı bina belirgin biçimde daha büyük deprem yükü alır. Bu nedenle zemin etüdü, projeye doğrudan giren bir tasarım verisidir.
DD-1 ve DD-2 ne demek?
Deprem yer hareketi düzeyleridir. DD-2, 50 yılda aşılma olasılığı %10 olan (tekrarlanma periyodu 475 yıl) standart tasarım depremidir. DD-1 ise %2 aşılma olasılıklı (2.475 yıl) en büyük depremdir. DD-3 ve DD-4 daha sık ama daha küçük depremleri tanımlar.
Binanızı TBDY 2018’e Göre Değerlendirelim
Yönetmelik metnini okumak zorunda değilsiniz; ama binanızın hangi kurallara göre yapıldığını ve bugün nerede durduğunu bilmek hakkınız.
Özkaya Mühendislik olarak Acıpayam ve Denizli genelinde TBDY 2018 kapsamında statik proje, deprem performans analizi ve güçlendirme projesi hizmetleri veriyoruz; Türkiye genelinde ise fason statik proje desteği sağlıyoruz.
Binanızın projesini gönderin, hangi yönetmeliğe göre yapıldığını ve bugünkü durumunu birlikte değerlendirelim: iletişim sayfamızdan veya WhatsApp üzerinden ulaşabilirsiniz.
Resmî kaynaklar
- AFAD — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (18 Mart 2018’de yayımlandı; 1 Ocak 2019’da yürürlüğe girdi)
- AFAD — TBDY bölüm özeti
- DBYBHY 2007’nin Resmî Gazete metni
- AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritası
Kaynak kontrolü: 15 Eylül 2026. Yönetmeliğin uygulanacak sürümü, ruhsat ve proje tarihi ile yapının niteliğine göre proje müellifince belirlenir.
No responses yet