Bir binanın depremde nasıl davranacağını belirleyen şey, çoğu zaman hesap raporundaki sayılar değil; sahada demirin nasıl bağlandığıdır. 6 Şubat depremlerinin ardından yapılan saha incelemelerinde tekrar tekrar karşımıza çıkan üç kusur vardı: yetersiz pas payı, yanlış yerde ve kısa bindirme, sıklaştırılmamış veya 90° kancalı etriye.
Bu yazı, bu üç konuyu şantiyede kullanılabilir netlikte topluyor. Hedef kitle meslektaşlar, şantiye şefleri, fenni mesuller ve kendi evini yaptıran ama demiri kontrol etmek isteyen mal sahipleri.
1. Pas payı: 25 mm, hayat memat meselesi
Pas payı, en dıştaki donatının (genellikle etriyenin) dış yüzü ile beton yüzeyi arasındaki net mesafedir. İki işi vardır: donatıyı korozyondan ve yangından korumak, bir de donatının betona kenetlenmesini sağlamak.
| Ortam | Döşeme | Kiriş / Kolon / Perde |
|---|---|---|
| İç ortam (kuru, korunaklı) | 15 mm | 20 mm |
| Dış ortam (nem, yağmur, don) | 20 mm | 25 mm |
| Toprakla temaslı yüzeyler | 40-50 mm | 40-50 mm |
| Deniz suyu / agresif kimyasal ortam | 50-60 mm | 50-60 mm |
TS 500 Çizelge 9.3 esas alınmıştır. Projede daha yüksek bir değer verilmişse o geçerlidir.
Pas payı ölçüsü nereden alınır?
En sık yapılan hata burada: pas payı boyuna donatıdan değil, en dıştaki çubuktan ölçülür. Kolonda bu çubuk etriyedir. Yani 25 mm pas payı demek, etriyenin dış yüzü ile kalıp arasında 25 mm boşluk olması demektir; boyuna demirle kalıp arası bu değerden etriye çapı kadar fazladır.
Pas payı yetersizse ne olur?
- Korozyon. Beton karbonatlaşması donatıya ulaşır, demir paslanır, hacmi artar ve betonu içeriden çatlatır. Kolonlarda pas payı dökülmesi ve demirin görünmesi bu sürecin son aşamasıdır.
- Kenetlenme kaybı. Yeterli beton örtüsü olmayan donatı, yükü betona aktaramadan sıyrılır.
- Yangın dayanımı düşer. Beton örtüsü donatıyı ısıdan koruyan tek katmandır.
Mevcut bir binada pas payının yeterli olup olmadığı, donatı tespit cihazı ve gerektiğinde sıyırma ile belirlenir. Bu, deprem performans analizinin standart adımlarından biridir; beton dayanımı ise karot testiyle ölçülür.
Pas payı takozu (paspayı) kullanımı
Sahada pas payını garantiye alan tek şey plastik veya beton takozlardır. Pratik kurallar: döşemede yaklaşık her metrekareye bir takoz, kiriş ve kolonlarda her 50-70 cm’de bir yanal takoz, temelde alt donatının altına daha sık. Tahta parçası, taş veya kırık tuğla kullanmak yaygın ama yanlıştır; bunlar zamanla su yolu oluşturur.
2. Kenetlenme ve bindirme boyu
Donatı çubuğu sonsuz uzunlukta değildir; bir yerde bitmesi, bir yerde eklenmesi gerekir. Kenetlenme boyu (ℓb), çubuğun betondan sıyrılmadan yükünü aktarabilmesi için gereken gömülme boyudur. Bindirme boyu (ℓ0) ise iki çubuğun yan yana getirilerek eklendiği mesafedir.
Neye bağlı?
TS 500 Madde 9.1.2’ye göre kenetlenme boyu; donatı çapı (ϕ) ile doğru, betonun tasarım çekme dayanımı (fctd) ile ters, çeliğin tasarım akma dayanımı (fyd) ile doğru orantılıdır. Pratik sonucu şudur:
- Beton sınıfı yükseldikçe (C25 → C30 → C35) gereken bindirme boyu kısalır.
- Donatı çapı büyüdükçe bindirme boyu uzar — ve mm cinsinden değil, ϕ katı olarak da artar.
- Yüksek dayanımlı çelik (B420C, B500C) daha uzun kenetlenme ister.
Yönetmelikte sabit olan kurallar
| Durum | Kural |
|---|---|
| Çekme donatısı, mutlak alt sınır | Kenetlenme boyu hiçbir koşulda 20ϕ‘nin ve hesaplanan değerin yarısının altına inemez |
| Düz (nervürsüz) çubuk | Nervürlü için hesaplanan değerin 2 katı |
| Kötü aderans konumu (üstteki yatay çubuklar) | 1,4 ile çarpılır |
| Basınç donatısı | Hesaplanan değerin 3/4‘üne indirilebilir |
| Standart kanca ile kenetlenme | Hesaplanan değerin 3/4‘üne indirilebilir |
| 32 mm < ϕ ≤ 40 mm | 100/(132−ϕ) katsayısı ile artırılır |
| Pas payı ϕ’den küçük veya net aralık 1,5ϕ’den az | 1,2 ile çarpılır |
Ekler aynı kesitte toplanırsa bindirme uzar
Bindirme boyu, kenetlenme boyunun bir katsayıyla (α) çarpımıdır ve bu katsayı aynı kesitte kaç çubuğun eklendiğine bağlıdır:
| Aynı kesitte eklenen donatı oranı | Bindirme boyu çarpanı (α) |
|---|---|
| %25 ve altı (ekler şaşırtılmış) | 1,0 |
| %33 civarı | ≈ 1,2 |
| %50 | ≈ 1,4 |
| %100 (hepsi aynı kesitte) | ≈ 2,0 |
Bindirme nereye yapılmaz?
TBDY 2018’e göre kolonlarda sarılma bölgesinde bindirmeli ek yapılamaz. Sebebi açık: sarılma bölgesi, depremde plastik mafsalın oluşacağı ve donatının en çok zorlanacağı yerdir; ekin en zayıf noktayı oluşturmaması gerekir. Ekler kolon orta bölgesine alınır.
Kirişlerde de üst donatı açıklık ortasında, alt donatı mesnete yakın bölgede eklenir — yani her donatı, o kesitte en az zorlandığı yerde eklenir.
3. Etriye sıklaştırma bölgesi: kolonda ve kirişte nereye kadar?
Depremde kolon ve kirişlerin uçları, yani kesitin en çok zorlandığı bölgeler kırılır. Bu bölgelerde etriyenin görevi kesme kuvvetini taşımaktan ibaret değildir: etriye betonu sarar, beton dağılmadan şekil değiştirebilsin diye tutar ve boyuna donatının burkulmasını engeller. Sünekliği üreten şey budur. Bu yüzden yönetmelik bu bölgelere ayrı bir isim verir: sarılma bölgesi. Şantiyedeki adıyla sıklaştırma bölgesi.
Kolonda sarılma bölgesi uzunluğu
TBDY 2018 Madde 7.3.4.1’e göre sarılma bölgesi, kolonun alt ucunda temel üst kotundan, üst ucunda ise bağlandığı kirişin alt yüzünden itibaren ölçülür ve aşağıdaki üç değerin en büyüğü kadar uzunluktadır:
- Kolon serbest yüksekliğinin 1/6’sı
- Kolon enkesitinin büyük boyutunun 1,5 katı
- 500 mm
Konsol kolonlarda bu uzunluk, kolon büyük boyutunun 2 katından az olamaz.
Kolonda etriye aralığı
| Bölge | Etriye + çiroz aralığı (s) | Ek koşullar |
|---|---|---|
| Sarılma bölgesi | s ≤ en küçük değeri: b/3 (en küçük kesit boyutu), 6·Øboyuna, 150 mm ve s ≥ 50 mm | Ø8’den ince etriye kullanılamaz |
| Orta bölge | s ≤ en küçük değeri: b/2, 200 mm | Ø8’den ince etriye kullanılamaz |
| Her iki bölge | Etriye kolları ve/veya çirozlar arasındaki yatay mesafe ≤ 25·Øetriye | Ø8 etriyede 200 mm demektir |
Sarılma boyu = en büyüğü [270/6 = 45 cm · 1,5×60 = 90 cm · 50 cm] → 90 cm (alt ve üst uçta ayrı ayrı)
Sarılma aralığı = en küçüğü [30/3 = 10 cm · 6×1,6 = 9,6 cm · 15 cm] → uygulamada Ø8/9 cm
Orta bölge = en küçüğü [30/2 = 15 cm · 20 cm] → Ø8/15 cm
Kollar arası ≤ 25×8 = 200 mm → 60 cm’lik kesit yönünde tek etriye yetmez, çiroz veya ara etriye şart.
Sonuç: 270 cm’lik kolonun 180 cm’i sık, yalnız 90 cm’i seyrek etriyelidir.
Kirişte sarılma bölgesi
Kirişte sarılma bölgesi, kolon yüzünden itibaren kiriş yüksekliğinin iki katı (2h) uzunluğundaki bölgedir (TBDY 2018, Md. 7.4.3.2). Bu bölgede:
- Etriye aralığı h/4, 8·Øboyuna ve 150 mm değerlerinin en küçüğünü aşamaz
- İlk etriyenin kolon yüzüne uzaklığı en çok 50 mm olacaktır
- Ø8’den ince enine donatı kullanılamaz
- Sarılma bölgesi dışında TS 500 koşulları geçerlidir
Sarılma boyu = 2×50 = 100 cm (her iki mesnette)
Aralık = en küçüğü [50/4 = 12,5 cm · 8×1,4 = 11,2 cm · 15 cm] → Ø8/10 cm
İlk etriye kolon yüzünden en çok 5 cm içeride.
Etriye çapı, kanca ve çiroz kuralları
Sarılma bölgesinde “özel deprem etriyesi” ve “özel deprem çirozu” kullanılması zorunludur (TBDY 2018, Md. 7.2.8). Tanımı nettir:
| Kural | Değer |
|---|---|
| Minimum etriye çapı | Ø8 |
| Özel deprem etriyesi kanca açısı | Her iki uçta 135° |
| Özel deprem çirozu kanca açısı | Bir uçta 135°, diğer uçta 90° olabilir (90° uçlar şaşırtmalı yerleştirilir) |
| Kancanın iç büküm çapı | ≥ 5·Øetriye |
| Kancanın düz uzantı boyu (nervürlü çubukta) | ≥ 6·Øetriye ve ≥ 80 mm |
Ø8 etriyede kanca uzantısı 6×8 = 48 mm çıkar; ancak 80 mm alt sınırı olduğu için 8 cm uygulanır. Sahada en sık atlanan detay tam olarak budur: kanca 135° kıvrılır ama düz uzantı 3-4 cm bırakılır. O kanca, betonun paspayı kabuğu döküldüğü anda açılır ve etriye işlevini kaybeder.
Kolon-kiriş birleşim bölgesi (düğüm noktası)
Kolon etriyeleri kirişin içinde kesilmez. TBDY 2018, birleşim bölgesi boyunca kolon sarılma bölgesi enine donatısının belirli bir oranının devam ettirilmesini ister ve bu oran, birleşimin dört yandan kirişle kuşatılıp kuşatılmadığına göre değişir:
| Birleşim tipi | Devam ettirilecek enine donatı | Maksimum aralık |
|---|---|---|
| Kuşatılmış (dört yandan kiriş) | Sarılma bölgesi donatısının en az %40’ı | 150 mm |
| Kuşatılmamış | Sarılma bölgesi donatısının en az %60’ı | 100 mm |
Her iki durumda da etriye çapı Ø8’den küçük olamaz. Uygulamada düğüm noktası, kiriş donatıları nedeniyle etriye bağlamanın en zor olduğu yerdir ve bu yüzden en çok atlanan yerdir. Oysa çerçevenin en kritik bölgesidir: kolon momenti ile kiriş momenti burada karşı karşıya gelir.
Aynı mantık aşağıda da geçerlidir: kolon sarılma bölgesi etriyeleri temelin içinde, kolonun küçük boyutundan az olmayan bir yükseklik boyunca devam ettirilir. Temel demiri bağlanırken filizlerin etrafına etriye takılmaması, sahada sık rastladığımız ve sonradan düzeltilemeyen bir eksikliktir.
4. Sahada en sık gördüğümüz 8 donatı hatası
- Pas payı takozu yok, demir kalıba yapışık. Betonarme değil, açıkta demir olur. Beş yılda paslanır.
- Sarılma boyu eski yönetmeliğe göre bağlanmış. 1,5 katı yerine 1 katı. Kolon ucunun üçte biri korumasız kalır.
- Kolon filizleri hepsi aynı kotta eklenmiş. Bindirme bölgesi tek bir yatay düzlemde toplanır; kesit orada zayıflar. Şaşırtmalı olmalı.
- Bindirme sarılma bölgesinin içine denk getirilmiş. TBDY 2018 bunu açıkça yasaklar.
- 135° kancanın düz uzantısı kısa. 8 cm yerine 3 cm. Kanca ilk zorlanmada açılır.
- Kiriş etriyeleri açıklık ortasında sıklaştırılmış. Sıklaştırma mesnetlerde olmalı.
- Çiroz kullanılmamış. Geniş kesitlerde kollar arası 20 cm’i geçer, ortadaki boyuna donatılar desteksiz kalır ve burkulur.
- Paftadaki değer yerine “usta bilir” uygulanmış. En pahalı hata budur; çünkü diğer yedisini de doğurur.
Etriye ve paspayının evde gözle neyi gösterip neyi göstermediğini kolon kalınlığı ve sağlamlık tablosunda özetledik.
5. Sık sorulan sorular
Pas payı ne kadar olmalı?
Ortam koşuluna göre değişir. TS 500 Çizelge 9.3’e göre iç ortamda döşemelerde 15 mm, kiriş-kolon-perdede 20 mm; dış ortamda sırasıyla 20 ve 25 mm; toprakla temas eden yüzeylerde 40-50 mm; deniz suyu etkisindeki yapılarda 50-60 mm. Ölçü, betonun dış yüzünden en dıştaki donatıya, yani etriyeye kadardır. Projede farklı bir değer varsa paftadaki değer esastır.
Bindirme boyu kaç fi olmalı?
Tek bir doğru sayı yoktur. Bindirme boyu; donatı çapına, beton sınıfına, çelik sınıfına, aderans koşullarına ve aynı kesitte eklenen donatı oranına bağlı olarak hesaplanır. Yönetmelikte sabit olan şey alt sınırlardır: bindirme boyu hiçbir koşulda 20 fi’den ve hesaplanan kenetlenme boyunun yarısından az olamaz. İnternette dolaşan “40 fi her zaman yeter” genellemesi bazı beton-çelik kombinasyonlarında tehlikeli biçimde kısa kalır. Doğru değer projenin donatı detay paftasındadır.
Etriye sıklaştırma bölgesi nereye kadar?
Kolonda: temel üst kotundan ve kirişin alt yüzünden itibaren; kolon serbest yüksekliğinin 1/6’sı, kolon büyük kesit boyutunun 1,5 katı ve 500 mm değerlerinin en büyüğü kadar. Kirişte: kolon yüzünden itibaren kiriş yüksekliğinin iki katı kadar.
Sarılma bölgesinde etriye aralığı kaç cm?
Kolonda; en küçük kesit boyutunun 1/3’ü, boyuna donatı çapının 6 katı ve 150 mm değerlerinin en küçüğünü aşamaz, ayrıca 50 mm’den az olamaz. Kirişte; kiriş yüksekliğinin 1/4’ü, boyuna donatı çapının 8 katı ve 150 mm değerlerinin en küçüğünü aşamaz.
Etriye kancası kaç derece olmalı?
Sarılma bölgesinde özel deprem etriyesi kullanılır: her iki uçta 135° kanca. Kancanın düz uzantısı nervürlü çubukta etriye çapının 6 katından ve 80 mm’den az olamaz; iç büküm çapı en az 5 fi olur. Çirozlarda bir uç 90° olabilir, ancak 90° uçlar şaşırtmalı yerleştirilir.
Bindirme sarılma bölgesinde yapılabilir mi?
Hayır. TBDY 2018, kolon ve kirişlerin sarılma bölgelerinde boyuna donatı eki (bindirme) yapılmasını yasaklar. Kolon filizlerinin eklendiği yer, kat döşemesinin hemen üstü değil, sarılma bölgesinin bittiği kottur ve ekler şaşırtmalı olmalıdır.
Minimum etriye çapı nedir?
TBDY 2018’e göre hem kolonlarda hem kirişlerde, hem sarılma hem orta bölgede Ø8’den ince enine donatı kullanılamaz.
Pas payı takozu şart mı?
Evet. Takoz olmadan pas payı gözle ayarlanamaz; demir kalıba yaslanır ve o noktada donatı fiilen korumasız kalır. Plastik veya beton takoz, kalıp yüzeyine bakan her yüzde ve yeterli sıklıkta kullanılmalıdır.
Metrajı da unutmayın: doğru detay, doğru demir miktarı demektir
Sarılma boyunu 60 cm yerine 90 cm bağlamak, bindirme boyunu 40 fi yerine hesaplanan değerde uygulamak ve çiroz eklemek, projenin demir tonajını değiştirir. Metrajı eski alışkanlıkla çıkarıp sahada doğru detayı uygulamaya kalkarsanız demir yetmez; erken biten demir de çoğu zaman “idare edilir” diye kısaltılan bindirme boyları olarak geri döner.
Onaydan önce: Eksik veya yanlış donatı detayı, statik projenin belediye ve yapı denetimde geri dönmesinin başlıca sebeplerindendir. Tüm liste için statik proje red sebepleri ve çözümleri yazımıza bakın.
Yasal uyarı ve kaynaklar
Projenizin donatı detaylarını birlikte kontrol edelim
Özkaya Mühendislik olarak Acıpayam ve Denizli genelinde statik proje, yapı kontrol ve şantiye şefliği hizmeti veriyoruz. Donatı detaylarının paftaya uygun uygulanıp uygulanmadığı, beton dökümünden önce yerinde kontrol edilmesi gereken bir konudur.
Aklınıza takılan bir detay varsa ya da beton dökümü öncesi bağımsız bir donatı kontrolü istiyorsanız bize ulaşabilirsiniz.
İlgili yazılar ve hesaplama araçları
- Demir ve Beton Metrajı Hesaplama — yapı tipine göre yaklaşık demir tonajı ve beton m³
- Karot Testi Nedir, Nasıl Yapılır? — dökülen betonun gerçek dayanımı nasıl ölçülür
- Binamın Kolonları Yeterli mi? Performans Analizi — mevcut binada donatı ve kesit yeterliliği nasıl belirlenir
- Temel Vizesi ve Su Basman Vizesi Nedir? — donatı kontrolünün resmî olarak yapıldığı aşamalar
- Bina Güçlendirme Maliyeti 2026 — yetersiz donatı detayının sonradan faturası
- Hangi Duvar Taşıyıcı? Yıkmadan Önce Bilinmesi Gerekenler
- İnşaatta SGK Asgari İşçilik: Oranlar ve Ne Kadar Prim Ödenir?
No responses yet